Inloggen

Bert Sas en het begin van de tweede wereldoorlog

    PJJ Steeghs
    • iedereen (publiek zichtbaar)
    Door PJJ Steeghs in de groep Ambtenarengeschiedenis! 1077 dagen geleden

    Bert Sas en het begin van de Tweede Wereldoorlog

     

    Persoonsgegevens:

    Sas, Gijsbertus Jacobus (Bert)

    Leeuwarden, 1 augustus 1892 – Schotland, 20 oktober1948

    Militair attaché, verbonden aan de Nederlandse ambassade in Berlijn, 1936-1937 (parttime) en vanaf 1 maart 1939 (fulltime)

    1937-1939: hoofd van de afdeling Operatiën van de Nederlandse generale staf

    Na de tweede wereldoorlog: militair attaché in Washington

    20 oktober 1948: Omgekomen bij een crash met KLM PH-TEN Nijmegen op Glasgow Prestwick Airport

     

    Militair attaché in Berlijn

    Bert Sas kwam uit een militaire familie, zijn vader was ook officier. Hij ging naar de KMA en daarna naar volgde daarna een opleiding tot stafofficier aan de Hogere Krijgsschool. In de jaren 1936-1937 was hij parttime militair attaché in Berlijn, voor 10 dagen per maand, de overige 20 dagen zat hij in Den Haag, een merkwaardige constructie die vermoedelijk wel wat te maken heeft gehad met Colijnse bezuinigingsdrift. In maart 1939 werd hij fulltime militair attaché in Berlijn. In zijn positie als militair attaché bouwde hij een vriendschapsband op met Hans Oster, een hoge officier bij de Duitse Abwehr (Contraspionage). Oster, die een tegenstander was het Hitler regime, speelde hem regelmatig informatie toe over de Duitse plannen voor de inval in Polen en de invasie van Nederland.

    Betrokkenheid bij het Venlo-incident?

    De Britse geheime dienst MI6 voerde een ingewikkelde operatie uit, waarbij deze in contact probeerde te komen met tegenstanders van het Hitler regime. Daarbij meenden twee officieren van MI6 in Nederland contacten te hebben gelegd met Duitse officieren, die aangaven een staatsgreep tegen Hitler voor te bereiden. Ze hadden niet in de gaten, dat zij het slachtoffer waren van een Duitse contraspionage operatie. Op 9 november 1939 zouden zij een vervolgafspraak hebben in Café Backus in Venlo, letterlijk op een steenworp afstand van de Duitse grens. De beide Britten (captain Best en major Stevens) werden daarbij vergezeld door de Nederlandse luitenant Dirk Klop (opvallend, omdat Nederland toen nog formeel neutraal was), en een Nederlandse chauffeur. Dirk Klop had in Berlijn korte tijd gewerkt als assistent van Bert Sas. Aangekomen bij Café Backus werden zij overvallen door Duitse agenten, die het viertal ontvoerde over de grens naar Duitsland. Bij de daarbij plaatsvindende schotenwisseling raakte luitenant Klop dodelijk gewond. Het Venlo-incident werd naderhand door Duitsland als rechtvaardiging gebruikt voor de invasie in mei 1940. Betrokkenheid van Bert Sas bij het Venlo incident is nooit aangetoond, maar de aanwezigheid daarbij van zijn Dirk Klop, de tot kort daarvoor nog zijn naaste medewerker was, is wel opvallend.         

    Waarschuwingen uit Berlijn

    Al tijdens zijn eerste verblijf in Berlijn had Bert Sas met Hans Oster, een directe medewerker van admiraal Canaris van de Duitse contraspionage. Waarschijnlijk met medeweten van zijn chef die ook steeds meer weerzin tegen het Hitler regime begon te krijgen) speelde Hans Oster informatie over Duitse  oorlogsplannen door aan Bert Sas. Hij gaf eerst 25 augustus 1939 door als datum voor aanval op Polen, en toen deze werd uitgesteld, 1 september 1939.  Op 22 oktober 1939 gaf hij een bericht door van Oster over een Duitse aanval op Nederland, België, Luxemburg en Frankrijk in november 1939. Later noemde Oster als datum 12 november 1939. Uiteraard leed de geloofwaardigheid van Sas sterk onder het feit, dat er niets gebeurde. In een eerder rapport waarschuwde Sas ook voor het gevaar van luchtlandingstroepen. Kenmerkend voor het denken in Den Haag in die tijd was de wijze waarop dit rapport belachelijk werd gemaakt: “Zulke troepen vangen we op met hooivorken.” Als zulke uitspraken kenmerkend zijn voor het niveau van het toenmalige apparaat bij Defensie en inlichtingendienst, dan was het daarmee treurig gestemd. Schijnbaar verkeerde men (ondanks wat men moet hebben gezien in de Eerste Wereldoorlog en de Spaanse burgeroorlog) daar nog altijd op het denkniveau van de 19e eeuw.

    Op 3 april 1940 waarschuwde Oster Sas, dat op 9 april 1940 de aanval op Denemarken en Noorwegen zou plaatsvinden. Sas informeerde zelf zijn Noorse en Deense collega’s. De Noor was echter een nazisympathisant en nam geen actie. De Deense gezant waarschuwde zijn regering wel, maar deze hechtte er geen geloof aan omdat zij op haar neutraliteit vertrouwde en geen reden zag waarom Duitsland Denemarken zou aanvallen.

    Oster gaf 8 mei door als datum voor de Duitse aanval in het westen. Sas hoorde op 9 mei van Oster dat de aanval weer was uitgesteld, vanwege het weer. De nieuwe datum was 10 mei. Het bevel kon uiterlijk tot 21.00 uur die avond herroepen worden. Oster en Sas aten samen in een restaurant, en om 21.30 uur bezocht Oster het oppercommando van de Wehrmacht. Het tegenbevel was niet gegeven. Oster nam afscheid met de woorden: "Mein lieber Freund.... Hoffentlich sehen wir uns nach dem Krieg wieder." Oster wees Sas er met nadruk op dat de bruggen over de Maas moesten worden opgeblazen. Sas informeerde eerst de Belgische attaché Goethals, die de waarschuwing aan Brussel doorgaf.

    Sas gaf de melding aan Den Haag niet per telegram door, omdat dit te zou lang duren, en de verbinding elk moment verbroken kon worden. In plaats daarvan belde hij de dienstdoende officier in Den Haag, Post Uiterweer, en gaf de waarschuwing door: "Morgen bij het aanbreken van de dag, je begrijpt me wel.” Post antwoordde in een simpele code bevestigend.

    In het Nederlands gezantschap werden alle stukken verbrand. Uit Den Haag belde het hoofd van de inlichtingendienst, Van de Plassche. In een geïmproviseerde code informeerde hij of Sas zeker was van zijn zaak. Sas was woest: hij wist zeker dat de lijn voortdurend werd afgeluisterd. Van de Plassche was volkomen van het tegendeel overtuigd; hij meende nu zeker te weten dat Sas werd beetgenomen en dat er geen aanval zou komen. Anders zou hij geen verbinding hebben kunnen krijgen.

    Sas haalde enkele persoonlijke spullen uit zijn appartement en keerde terug in het gezantschapsgebouw. Om half zes in de ochtend op 10 mei kreeg de Nederlandse ambassadeur een ultimatum van minister van buitenlandse zaken Von Ribbentrop, waarin Nederland werd beschuldigd van het schenden van de neutraliteit. Daarbij werd ook het Venlo incident genoemd. De Nederlandse ambassadeur diende een formeel protest in. Binnen enkele dagen werd al het Nederlandse personeel per trein naar Zwitserland uitgezet. Dit was een opluchting voor Sas, die vreesde gearresteerd te worden vanwege de twee telefoontjes met Den Haag. Na de Nederlandse capitulatie stelde de Gestapo onder andere naar aanleiding van de twee telefoontjes een onderzoek in naar het uitlekken van de aanvalsplannen. Er werden echter geen aanwijzingen gevonden, noch in Den Haag noch in Berlijn.

    Hoe ging het verder

    Bert Sas werd in Londen ontboden. Daar wachtte hem een koele ontvangst. Hij aanvaarde een functie als opleider van Nederlandse troepen in Canada. Na de oorlog getuigde hij in een parlementair onderzoek. Hij werd in de rang van generaal-majoor benoemd tot militair attaché in Washington. Bert Sas overleed op 20 oktober 1948 op 56-jarige leeftijd bij een ongeval (door een combinatie van slecht weer en verouderde vliegkaarten) met een KLM vliegtuig op het vliegveld van Glasgow in Schotland, waarbij alle inzittenden om het leven kwamen.

    Hans Oster en admiraal Canaris maakten beiden deel uit van de mislukte samenzwering tegen Hitler op 20 juli 1944 en werden daarvoor terecht gesteld.

    De reacties in Den Haag op de waarschuwingen van Bert Sas komen vaak onprofessioneel over. Anderzijds is het ook niet onbegrijpelijk, dat men bewuste misleiding verwacht van Duitse zijde. Daar staat weert tegenover, dat bij dubbelspel van Duitse zijde men eerder Nederland in slaap zou willen sussen, dan waarschuwen. Veel verschil zou het niet hebben gemaakt. Ook een beter voorbereid Nederland zou de Duitse aanval in mei 1940 niet hebben afgeslagen.

     Literatuur:

    -        Addie Schulte: De geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog in meer dan 100 verhalen

    -        Bert Tigchelaar: De gemiste kans, staatsgreep tegen Hitler 1938

    -        Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog (ook online te downloaden)

     

      

     

     

     

     

     

     

     

    Reageren is alleen mogelijk voor aangemelde gebruikers