Inloggen

Dirk Jansen en de afschaffing van de doodstraf

    Bert Elzinga
    • iedereen (publiek zichtbaar)
    Door Bert Elzinga in de groep Ambtenarengeschiedenis! 900 dagen geleden Reacties (2)

    I. Persoonsgegevens
    Naam: Jansen, Dirk

    Geboren: Steenderen, ca. 1801

    Overleden: Arnhem (vml), onbekend

    1837 – Stadsscherprechter van Amsterdam

     

    II. Biografie

    Misdaad en straf zijn twee begrippen die bij elkaar horen. Met de ontwikkeling van de steden ontstaat in de Middeleeuwen een bijzonder wreed strafstelsel in de vorm van lijf- en levensstraffen om mensen te weerhouden strafbare feiten te doen. Om het afschrikwekkende effect te vergroten, worden ze in het openbaar uitgevoerd. Ook worden de lijken van de terechtgestelden oneerbiedig tentoongesteld op de galgenvelden langs de toegangswegen naar de steden. In de loop van de 18e eeuw komt meer en meer het besef dat de strafrechtspleging humaner en rechtszekerder moest worden. Met de invoering van de Code Pénal tijdens de Franse overheersering in 1810 wordt meer eenheid in de strafmaat verkregen. Na zijn terugkeer in 1813 bepaalt koning Willem I dat deze Franse strafwet gehandhaafd blijft. Wel worden enkele wijzigingen in de mate van de strafmaat doorgevoerd en wordt de doodstraf alleen nog uitgevoerd met de galg of het zwaard.

     

    De toenemende maatschappelijke afkeer tegen de doodstraf in zijn tijd weerhoudt Dirk Jansen er niet van om executies uit te voeren. Integendeel, als afstammeling van een bekend scherprechterfamilie, assisteert Dirk al vanaf zijn 18e bij executies. Zijn broer Joannes Jansen en zijn oom Gerardus Jansen zijn ook in deze vak actief. Wanneer zijn oom, stadsscherprechter van Amsterdam, in 1826 sterft, is Dirk als de kippen bij om naar de opengevallen post te solliciteren. Hij wordt echter afgewezen vanwege zijn jonge leeftijd en krijgt Jacobus Ras, op dat moment scherprechter van Overijssel, de baan. Als Jacobus komt te overlijden in 1837, volgt Dirk hem alsnog op. Bij Koninklijk Besluit in 1851 is Dirk één van de twee scherprechters in Nederland. Als in 1854 de scherprechter van Arnhem ontslagen wordt, wordt Dirk zelfs de enige en laatste scherprechter in Nederland. Hoewel de doodstraf regelmatig wordt uitgesproken, verleent de Koning veelal gratie en wordt de doodstraf omgezet in lange gevangenisstraffen. Om in zijn onderhoud te voorzien, blijft Dirk dan ook laarzenmaker.

     

    De executie van Pieter Pijnacker op 9 juni 1860 laat duidelijk zien dat de maatschappij zich meer en meer afkeert tegen dergelijke levensstraffen. Zo loopt na de executie meer dan de helft van het publiek gillend weg en vallen talloze mensen flauw. Als Dirk een paar maanden later op 31 oktober 1860 de executie op Johannes Nathan uitvoert, zijn niet veel toeschouwers aanwezig. Ook wordt het lichaam van Johannes meteen begraven. Zal Dirk geweten hebben dat het zijn laatste daad als scherprechter zal zijn?

     

    De Duitse hoogleraar in het strafrecht Karl Joseph Anton Mittermaier (1787 – 1867) verspreidt in 1862 zijn boek Die Todesstrafe, waarin hij zijn ideeën over de doodstraf verkondigt. Deze worden door de Nederlandse juristen en journalisten opgepakt en brengt opnieuw een maatschappelijke discussie op gang. Dit leidt, na diverse pogingen, tot een definitief wetsontwerp dat begin 1870 wordt behandeld in de afdelingen van de Tweede Kamer. Op 20 mei 1870 stemt de Tweede Kamer na vijf dagen discussie voor de afschaffing van de doodstraf met 48 tegen 30 stemmen. De Eerste Kamer volgt op 17 september met 20 tegen 18 stemmen. Daarmee verdwijnt de doodstraf uit het Strafrecht. Hoewel de doodstraf  na 1870 nog enkele malen wordt uitgesproken, wordt bij Koninklijk Besluit de straf omgezet in levenslang. Voor Dirk betekent de afschaffing van de doodstraf het einde van zijn carrière als scherprechter en blijft zijn aantal uitgevoerde executies op tien staan. Net als veel van zijn voorgangers verdwijnt hij in de vergetelheid.

     

    In het Militair Strafrecht blijft ze gehandhaafd en wordt na de Tweede Wereldoorlog in totaal 39 executies uitgevoerd wegens landverraad en vervolging. In 1983 wordt in de Grondwet bepaald dat de doodstraf niet opgelegd kan worden voor welk vergrijp dan ook.

     

    III. Bibliografie

    Masterscriptie Sociale Geschiedenis UvA, Wytske Vogelzang Kuipers, ‘Eene levensvraag van den dag’ - Het publieke en politieke debat over de doodstraf in Nederland tot aan de afschaffing in 1870 (Amsterdam, 2011)  – te downloaden via http://dare.uva.nl/document/355176

    Boek Sibo van Ruller, Genade voor recht, Gratieverlening aan ter dood veroordeelden in Nederland 1806-1870 (Amsterdam, 1987).

    Boek H. Steensma, Straffen door de eeuwen heen, De beul, het tuchthuis en de gevangenis (Den Haag, 1982)

    Reacties

    Volgorde van reacties: Aantal: Automatisch laden:

    Reageren is alleen mogelijk voor aangemelde gebruikers