Inloggen

Thom Karremans en het drama van Srebrenica

    Jheronimus
    • iedereen (publiek zichtbaar)
    Door Jheronimus in de groep Ambtenarengeschiedenis! 894 dagen geleden

    1. Persoonsgegevens

    Achternaam: Karremans

    Voornamen: Thomas Jakob Peter

    Roepnaam: Thom

    Geboorteplaats: Apeldoorn

    Geboortedatum: 29 december 1948

    Plaats van overlijden: nvt

    Datum van overlijden: nvt

    Woonplaats: Zuid-Spanje

    Overheidsorganisatie: Koninklijke Landmacht

    Functie: luitenant-commandant Dutchbat III

     

    2. Tekstgedeelte

    De verkeerde man op de verkeerde plaats. Dat is het beeld dat luitenant-kolonel Thom Karremans (1948) aankleeft sinds de val van de enclave Srebrenica en de daaropvolgende massa-executies van bijna achtduizend moslimmannen in juli 1995. Aangewakkerd door uitgelekte videobeelden en onhandige media-optredens wordt hij door velen gekwalificeerd als een weifelende commandant, die te weinig heeft ondernomen om dit drama in het door oorlog verscheurde voormalig Joegoslavië te voorkomen. De gezaghebbende historici van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) zijn milder en stellen dat ‘de meeste militaire en humanitaire taken naar behoren zijn vervuld’.


    Gouden Zon

    Karremans groeit op in een gereformeerd gezin in het naoorlogse Apeldoorn. Zijn vader is beroepsmilitair, zijn moeder huisvrouw met een achtergrond in de verpleegkunde. Thuis ontvangt hij weinig warmte, maar er is wel alle gelegenheid om zich naar eigen inzicht te ontplooien. Niettemin kiest de latere commandant van Dutchbat III voor hetzelfde pad als zijn vader, want na middelbare school en dienstplicht volgt Karremans begin jaren zeventig een opleiding tot landmachtofficier aan de Koninklijke Militaire Academie in Breda. Die doorloopt hij met goed resultaat, waarna zijn eerste echte praktijktoets volgt als compagniecommandant van een VN-vredesmacht.

     

    Van 10 maart tot 3 oktober 1979 voert Karremans het bevel over zo’n 150 blauwhelmen in Libanon, dat in een oorlog is verwikkeld met Israël. De aanwezigheid van de militairen is het gevolg van twee resoluties van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (VN), waarin Israël wordt opgeroepen zich terug te trekken uit Zuid-Libanon. Aan de VN-soldaten de taak om tijdens dat vertrek de vrede en veiligheid te bewaken. Karremans voldoet blijkbaar aan de verwachtingen van zijn meerderen, want niet lang na afloop van zijn missie wordt hij toegelaten tot de prestigieuze Hogere Krijgsschool in Den Haag – het opleidingsinstituut voor de hogere functies in de landmacht. Ook hier slaagt hij met als gevolg dat hij voortaan de Gouden Zon op zijn uniform mag dragen.

     

    Val van Srebrenica

    Een tweede uitzending namens de VN volgt in januari 1995, ditmaal naar het door oorlogshandelingen geteisterde Joegoslavië. Tussen 1991 en 1999 wordt met wisselende intensiteit op veel plaatsen in het uiteengevallen land gevochten, waarbij voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog etnische zuiveringen op Europees grondgebied plaatshebben. Het is in deze situatie dat Karremans en zijn Dutchbat III de opdracht krijgen de veiligheid van het door het Bosnisch Servische leger omringde stadje Srebrenica te garanderen; zes maanden lang ligt het lot van de hoofdzakelijk uit moslims bestaande bevolking in handen van de Nederlandse VN-militairen.

     

    De uitzending loopt echter uit op een mislukking. Uit het in april 2002 verschenen onderzoek van het Niod hiernaar blijkt dat de basis van het echec ligt in de besluitvorming. Wanneer het kabinet in 1993 besluit een Luchtmobiel Bataljon beschikbaar te stellen, wordt de ernst van de situatie onvoldoende ingezien. ‘Door de mogelijke risico’s van het gedrag van strijdende partijen zo sterk te veronachtzamen, hebben een brede kring van betrokkenen een grote verantwoordelijkheid op zich geladen voor een ondoordachte en nagenoeg onuitvoerbare vredesmissie’, aldus het Niod. Gevolg daarvan is dat Karremans met een onduidelijk mandaat, geen informatie van zijn Canadese voorgangers en een ongefundeerd vertrouwen in luchtsteun op pad wordt gestuurd.

     

    Wanneer begin juli het Bosnisch Servische leger de aanval op de enclave opent, gaat het dan ook mis. Dutchbat is wat betreft manschappen en materieel ver in de minderheid zodat actieve verdediging kansloos is. Hulp van buitenaf is nodig om het offensief te kunnen afslaan, maar vier opeenvolgende verzoeken van Karremans voor luchtaanvallen worden door de VN-leiding afgewezen. Op 11 juli valt de enclave en wordt de luitenant-kolonel ontboden bij zijn overwinnaar, generaal Ratko Mladic. Het is met name deze ontmoeting, gefilmd door de Bosnische Serven, die het beeld van Karremans heeft bepaald: terwijl massamoord op duizenden moslimmannen aanstaande is, laat de overwonnene zich een glas in de handen drukken en proost hij met de ‘Servische Napoleon’.

     

    Na de inname van Srebrenica vluchten de Nederlandse militairen en inwoners naar het nabijgelegen Potocari, waar de VN-basis van de Nederlanders is gelegerd. Om een humanitaire ramp te voorkomen – er is een groot gebrek aan voedsel en de hygiënische omstandigheden zijn verre van optimaal – helpen de Dutchbatters de Bosnisch Servische soldaten met het scheiden van de mannen enerzijds en de vrouwen en kinderen anderzijds. Volgens Karremans weet hij dan nog niet dat Mladic van plan was het grootste deel van de mannen te executeren. “Ik had op dat moment niet het idee, wat hij ermee aan wilde”, zegt hij in 1998 in een interview. Het Niod onderschrijft die lezing, maar volgens militair historicus Christ Klep is dat onzin: “Iedereen bij Dutchbat wist het.”

     

    Aftreden kabinet

    Na terugkomst in Nederland verandert de toonzetting in de media over Dutchbat III en Karremans. Daar waar vooraf vooral positieve berichten over het goede werk van de Nederlanders de krantenkolommen sieren, wordt nu de pen in azijn gedoopt. Uitspraken van Karremans zelf (kort na de val van Srebrenica noemt hij Mladic een groot strateeg en verklaart hij dat er in deze oorlog ‘no good guys, no bad guys’ zijn) en beelden van hossende Dutchbatters zijn daar mede debet aan. Ook de top van het leger is kritisch en plaatst publiekelijk vraagtekens bij het optreden van Karremans. Het zesduizend pagina’s tellende rapport van het Niod pleit hem niettemin grotendeels vrij, hoewel ook de onderzoekers hardop speculeren over het lot van Srebrenica bij een meer daadkrachtig optreden van de Nederlandse VN-commandant. Hoe het ook zij, de doorgaans achter de schermen opererende ambtenaar wordt in het openbaar krachtig aangesproken – of: aangevallen - op zijn functioneren.

     

    Een aantal dagen na het verschijnen van het Niod-onderzoek treedt het kabinet Kok II af. Aanleiding is niet het mislukken van de missie zelf, maar de geconstateerde slechte informatievoorziening van de legertop aan het ministerie van Defensie. Kort daarna stelt de Tweede Kamer een parlementaire enquêtecommissie in, die een oordeel moet vormen over de politieke besluitvorming rondom de Srebrenica-affaire. De commissie komt een halfjaar later met grotendeels dezelfde conclusies als eerder het Niod en beschouwt het aftreden van het kabinet als terecht; verdere politieke gevolgen blijven uit. Wel stelt de rechtbank in Den Haag op 16 juli 2014 de Nederlandse staat medeverantwoordelijk voor de deportatie van 320 moslimmannen.

     

    ‘Symbool van erkenning’

    Ondanks alle kritiek op zijn optreden wordt Karremans in 1998 - het jaar waarin zijn memoires over de oorlog verschijnen - door luitenant-generaal Hans Couzy bevorderd tot kolonel en krijgt hij een liasonsfunctie in de Verenigde Staten. Na zijn pensionering vestigt hij zich in Spanje, mede vanwege het dreigende klimaat in eigen land. In 2006 krijgt Karremans samen met zo’n 470 andere militairen van Dutchbat III een onderscheiding, in de woorden van het ministerie van Defensie ‘als symbool van erkenning voor de ongeveer 850 militairen die in moeilijke omstandigheden naar eer en geweten hebben gefunctioneerd en ten onrechte gedurende langere tijd in een negatief daglicht zijn gesteld’.

     

    3. Literatuur

    • P. Bootsma (red.), Srebrenica: een ‘veilig gebied’. Reconstructie, achtergronden, gevolgen en analyses van de val van een Safe Area. Rapport uitgebracht door het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (Amsterdam 2002)

    • T. Karremans, Srebrenica. Who cares? (Nieuwegein 1998)

    Jheronimus

    Jheronimus

    Wie ben ik

    Journalist en communicatieadviseur. Voormalig parlementair verslaggever voor Agrarisch Dagblad (2007-2013).

    Reageren is alleen mogelijk voor aangemelde gebruikers